Anna zatrzasnęła drzwiczki szafy archiwalnej nieco gwałtowniej niż zwykle. Telefon dzwonił już trzeci raz w ciągu godziny — melodia wierciła się w uszach jak natrętne wiertło.
— Gdzie ty się podziewasz? — głos Michaiła przeciął ciszę magazynu. — Znowu bawisz się w swoje papierki?
— Jestem w pracy — odpowiedziała Anna, nie odrywając wzroku od dokumentów.
— W pracy! — zaśmiał się szyderczo. — Grzebiesz w zakurzonych teczkach za grosze. Kiedy wreszcie zrozumiesz, że to nie jest żadna kariera, tylko żałosna rozrywka dla przegranych?
— Te „papiery” przechowują historię naszego miasta — odparła Anna spokojnie. — Może to przekracza twoje pojmowanie wartości.
— Nie próbuj się mądrzyć! — warknął Michaił. — Twoja „historia” nie przyniesie nam pieniędzy. Żyjesz w świecie iluzji!
Anna bez słowa wyłączyła telefon. Sześć lat w archiwum regionalnym, uznanie współpracowników, podziękowania badaczy — wszystko to Michaił nazywał „zabawą w papierki”. Jej dyplom historyka z wyróżnieniem był dla niego tylko ozdobą na ścianie, a doktorat — stratą czasu.
Drzwi magazynu otworzyły się. Weszła nieznajoma kobieta około czterdziestki, elegancka, pewna siebie.
— Przepraszam, pani Anna Wiktorowna? Nazywam się Jekatierina. Była żona pani męża.
— Och! — Anna uniosła brwi. — Niespodzianka. Proszę wejść. Mam nadzieję, że nie będzie awantury?
— Nie. — Jekatierina rozejrzała się dookoła. — Czuję się niezręcznie, że w ten sposób się wtrącam, ale mamy coś do omówienia. Gdzie możemy porozmawiać?
— Niedaleko jest kawiarnia. Tam będzie spokojnie. Proszę tylko bez emocji.
Jekatierina usiadła naprzeciw niej w małej kawiarni obok archiwum, z gracją zdjęła rękawiczki.
— Michaił wspominał pani o mnie? — zapytała, mieszając cukier w filiżance.
— Tak, mówił, że nie dogadaliście się charakterami. Wersja lakoniczna aż do bólu.
— Charakterami? — Jekatierina uśmiechnęła się gorzko. — Eleganckie sformułowanie. Jestem wykładowczynią literatury. Byłam nią sześć lat. Kiedy poznałam Michaiła, zachwycał się moją erudycją, cytowaniem klasyków, nazywał mnie „swoją muzą”.
Anna odłożyła łyżeczkę, słuchała uważnie.
— A po roku zaczął nazywać mnie nieudacznicą, która nie potrafi zarobić porządnych pieniędzy. „Po co ci ci martwi poeci?” — mówił. „Zajmij się czymś pożytecznym!”
— Znajome nuty — zauważyła Anna z sarkazmem. — Jego repertuar jest mocno ograniczony.
— On celowo wybiera takie kobiety jak my — kontynuowała Jekatierina. — Wykształcone, z zawodów o znaczeniu społecznym. Najpierw podziwia intelekt, a potem systematycznie niszczy poczucie własnej wartości. Muzealniczki, bibliotekarki, nauczycielki — dla niego wszystkie jesteśmy takie same. Inteligentne, ale „niepraktyczne”.
— Dlaczego mi to pani mówi? — spytała Anna, choć odpowiedź już formowała się w jej głowie.
— Bo po rozwodzie wróciłam do nauczania. Teraz kieruję katedrą na uniwersytecie. Okazało się, że wcale nie jestem nieudacznicą. Po prostu żyłam z człowiekiem, który wmawiał mi coś przeciwnego.
— I co się zmieniło?
— Wszystko. Kiedy ten jadowity głos milknie, nagle odkrywasz, że możesz oddychać pełną piersią — Jekatierina uśmiechnęła się. — Moi studenci zdobywają granty, moje artykuły drukują prestiżowe czasopisma. A Michaił wciąż uważa, że literatura to fanaberia.
— Wygląda na to, że jego zdanie o naukach humanistycznych jest niezmienne — Anna pokręciła głową.
— Kochana, on boi się wykształconych kobiet. Ale jeszcze bardziej boi się naszej niezależności. Dlatego najpierw oswaja, a potem łamie.
Po obiedzie Piotr Aleksandrowicz, kierownik archiwum, wszedł do gabinetu z kopertą w ręku i uroczystym wyrazem twarzy.
— Anno Wiktorowno, mam dla pani propozycję. Regionalna telewizja planuje cykl dokumentalny o historii naszego miasta. Potrzebują konsultanta i autora scenariuszy.
Anna otworzyła kopertę. Kwota honorarium trzykrotnie przewyższała jej miesięczną pensję.
— Chcą właśnie panią — mówił dalej Piotr Aleksandrowicz z dumą. — Pani umiejętność ożywiania dokumentów archiwalnych zrobiła na producentach ogromne wrażenie. Projekt zaplanowano na rok, z możliwością przedłużenia.
— Kuszące — przyznała Anna. — Muszę się zastanowić.
— Anno, to szansa nie tylko dla pani, ale i dla całego archiwum. Historia regionalna zyska szeroką publiczność. Ludzie dowiedzą się, jakie skarby przechowujemy w tych murach.
— Ma pan rację. To okazja, by pokazać wartość naszej pracy.
— I rozwiać mit, że historia jest nudna. W pani rękach ona ożywa.
W domu Anna ostrożnie opowiedziała o propozycji, zawczasu przygotowując się na burzę. Reakcja Michaiła była przewidywalna, ale przerosła oczekiwania.
— Zwariowałaś?! — zerwał się z kanapy, twarz wykrzywiła mu się ze złości. — Będziesz się pokazywać na całą okolicę? Ludzie pomyślą, że nie potrafię utrzymać żony! Że moja baba pracuje w telewizji!
— To mój zawód, Michaił. I całkiem prestiżowy, nawiasem mówiąc.
— Zawód? Ty grzebiesz w papierach za grosze! A teraz chcesz mnie skompromitować w telewizji, opowiadając o jakichś trupach?!
— Skompromitować? — Anna spojrzała na niego ze zdumieniem. — Będę opowiadać o dziedzictwie kulturowym naszego regionu. Gdzie tu wstyd?…
— Gdzie tu wstyd? — złapał się za głowę. — Wszyscy moi koledzy będą się śmiać! „Patrzcie, żona Michaiła udaje uczoną!” Nie rozumiesz tego?
— Rozumiem, że bardziej zależy ci na opinii kolegów niż na moich osiągnięciach — odpowiedziała spokojnie Anna.
— Zakazuję ci kompromitować naszą rodzinę!
Anna spokojnie sięgnęła po telefon i wybrała numer producenta.
— Przyjmuję waszą propozycję — powiedziała, patrząc prosto na Michaiła.
— Natychmiast oddzwonisz i zrezygnujesz! — chwycił ją za rękę. — Zakazuję! Słyszysz mnie? Zakazuję!
— Nie.
Słowo padło cicho, ale stanowczo. Michaił zamarł, nie wierząc własnym uszom.
— Co powiedziałaś? Powtórz!
— Nie. Nie zrezygnuję. I puść moje ręce.
— Ach, tak! — oczy Michaiła się zwęziły. — Wybieraj więc: albo to głupie telewizja, albo rodzina! Albo twoje martwe dokumenty, albo żywy mąż!
Anna spojrzała na niego — przystojnego, odnoszącego sukcesy menedżera, który przez cztery lata wmawiał jej własną bezwartościowość. Teraz w jego oczach nie było pewności siebie, lecz strach. Bał się jej samodzielności.
— Wiesz, co jest zabawne? — powiedziała zamyślona. — Nazywasz moją pracę martwą, a sam boisz się żywej kobiety.
— Co? Jakie brednie wygadujesz?
— Wybieram wolność, Michaił. I okazało się to łatwiejsze, niż myślałam.
W pół godziny Anna spakowała rzeczy. Zaskakująco niewiele przez cztery lata — Michaił uważał jej zakupy za zbędne wydatki, książki za śmieci, a hobby za głupotę.
— Pożałujesz! — krzyczał za nią. — Bez mnie jesteś nikim! Wrócisz na kolanach za miesiąc!
— Zobaczymy — rzuciła Anna przez ramię. — Mam kontrakt z telewizją. A co masz ty?
Drzwi zatrzasnęły się. Anna nie czuła strachu, jedynie ulgę — jakby zdjęła ciasne ubranie po długim dniu.
Walentina Pietrowna, weteranka pracy archiwalnej, przywitała Annę z ciepłym zrozumieniem i gorącą herbatą.
— Żyj, ile trzeba, kochana — powiedziała starsza kobieta. — Sama rozwodziłam się w twoim wieku. Wiem, jak to jest zaczynać życie od nowa.
— Dziękuję, Walentino Pietrowny. Szybko znajdę mieszkanie.
— Nigdzie się nie spiesz. Samotność po rodzinnym piekle to luksus, którego trzeba spróbować.
Następnego dnia zadzwoniła dziennikarka Swietłana:
— Anno Wiktorowno, mam propozycję. W centrum województwa otwierany jest ośrodek kultury. Szukają kierownika działu historycznego. Wynagrodzenie przyzwoite, mieszkanie służbowe, perspektywy awansu.
— Brzmi interesująco. Jestem zainteresowana.
— Doskonale! Pani prace z historii regionu zrobiły wrażenie na komisji. Szczególnie artykuł o dynastiach kupieckich. Kiedy może pani przyjechać na rozmowę kwalifikacyjną?
— Nawet jutro. Ograniczeń już nie ma.
Po tygodniu Michaił przyszedł z bukietem róż i łzami w oczach — klasyczny zestaw skruszonego tyrana.
— Wybacz mi, Aniu — upadł na kolana w przedpokoju. — Zrozumiałem swoje błędy. Będę wspierał twoją karierę, obiecuję! Nawet w tej telewizji!
— Wstań — spokojnie powiedziała Anna. — Nie mamy o czym rozmawiać.
— Ale… Zrozumiałem, że byłem w błędzie! Możesz pracować gdziekolwiek!
— Zrozumiałeś, że straciłeś kontrolę. To co innego, kochany.
— Aniu, no co ty! Kochamy się przecież! Cztery lata razem!
— Nie, Michaił. Ty kochałeś we mnie posłuszną zabawkę. A ja przez cztery lata odgrywałam narzuconą rolę. Spektakl się skończył.
— Zwariowałaś? Przez jakąś pracę niszczysz rodzinę!
— Przez pracę? — Anna uśmiechnęła się. — Kochanie, niczego nie zrozumiałeś. Odchodzę nie do pracy, ale od ciebie.
W centrum wojewódzkim Anna rozpoczęła nowe życie. Ośrodek kultury dał nieograniczone możliwości twórcze: wystawy, konferencje, współpracę międzynarodową. Odkryła w sobie zdolności przywódcze, o których wcześniej nie miała pojęcia.
Niezależność finansowa pozwoliła wynająć dobre mieszkanie, podróżować, spotykać interesujących ludzi. Starzy przyjaciele, od których izolował ją Michaił, z radością odnowili kontakty.
— Rozkwitłaś — powiedziała przyjaciółka Marina podczas kolacji. — Nie widziałam cię tak żywej od wielu lat.
— Wiesz, okazuje się, że nie jestem szarą myszką — zaśmiała się Anna. — Po prostu długo żyłam w szarym świecie.
— A jak idzie projekt telewizyjny?
— Świetnie! Pierwsze odcinki zebrały świetne recenzje. Widzowie przesyłają podziękowania. Okazuje się, że ludzi interesuje historia rodzinnego regionu, jeśli przedstawić ją żywo.
— I nikt nie śmieje się z „grzebania w papierkach”?
— Wręcz przeciwnie. Zapraszają mnie na konferencje, konsultacje. W zeszłym miesiącu występowałam na uniwersytecie — studenci słuchali z otwartymi ustami.
Tymczasem Michaił, zgodnie ze starym schematem, po pół roku zaczął spotykać się z Olgą — młodą historyczką sztuki z muzeum. Jak wcześniej, najpierw zachwycał się jej wykształceniem i kulturą, jakby mierzył nową maskę do kolejnego aktu swojego jednoosobowego teatru.
Pewnego dnia na konferencji w centrum wojewódzkim Anna spotkała Olgę. Dziewczyna wyglądała na zmęczoną, ale starała się zachować spokój.
— Czy pani jest Anna? — podeszła podczas przerwy, w jej głosie słychać było niepewność. — Michaił opowiadał o pani. Mówił, że po prostu nie dogadaliście się charakterami, że macie różne spojrzenia na życie.
— Rozumiem — uśmiechnęła się Anna z lekką ironią. — Ciekawe, jak układają się wasze relacje? Nadal tak romantycznie, jak na początku?
— Szczerze? — Olga obniżyła głos, rozglądając się dookoła. — Zaczął nazywać moją pracę bezperspektywiczną fanaberią. Mówi, że historia sztuki to drogie hobby dla nieudacznic, które boją się prawdziwego życia. Do tego dodaje, że żyję w świecie iluzji.
— A co z tym wykształceniem, którym się tak zachwycał? — w głosie Anny zabrzmiała ledwie słyszalna kpina.
— Teraz nazywa to popisywaniem się. Żebym niby tylko popisywała się, żeby wyglądać lepiej od innych.
Anna przypomniała sobie rozmowę z Jekatieriną i własne cierpienia z ostatnich lat związku.
— Olgo, pozwól, że powiem ci coś ważnego. Coś, co może uratować ci kilka lat życia.
— Słucham — dziewczyna napięła się.
— Najbardziej perfidne w jego metodach? Zaczyna od zachwytu tym, co potem będzie systematycznie niszczyć. Najpierw jesteś wykształconą, subtelną osobą, potem zarozumiałą wyniosłą. Najpierw twoja praca to powołanie, potem — bezwartościowa strata czasu.
— Ale przecież mówi, że chce mi pomóc stać się lepszą…
— Kochana, mężczyzna, który naprawdę kocha, nie próbuje przerobić kobiety na swoją modłę. Przyjmuje ją taką, jaka jest, i pomaga rozkwitnąć, a nie uschnąć.
Trzy dni później zadzwoniła Olga.
— Anno, dziękuję ci z całego serca. Zerwałam z Michaiłem. Po naszej rozmowie wszystko stało na swoim miejscu, jak puzzle, które wreszcie się ułożyły.
— Jak zareagował na twoją decyzję? To musiało być trudne.
— Najpierw próbował grozić, mówił, że pożałuję tego do końca życia. Potem przeszedł do błagań, przysięgał, że się zmieni, że źle wszystko zrozumiałam. Na końcu zaczął wyzywać mnie od niewdzięcznych głupich, które zamieniły prawdziwego mężczyznę na feministyczne brednie.
— I wytrzymałaś?
— Tak, i wiesz co? Okazało się to łatwiejsze, niż myślałam. Gdy widzisz całą sytuację w pełnym obrazie, manipulacje stają się śmiesznie proste.
— Podjęłaś właściwą decyzję. Życie jest zbyt krótkie, by tracić je na tych, którzy nas nie doceniają.
— Anno, a jak poradziłaś sobie z poczuciem winy? Tak przekonywująco mówił, że rujnuję nasze szczęście…
— Kochana, jedyne, co zniszczyłaś, to jego plany zamiany cię w wygodną marionetkę. A to, wierz mi, zasługuje na brawa, a nie łzy.
Michaił, pozbawiony możliwości kontrolowania trzeciej z kolei kobiety, stracił dotychczasową przewagę. Zaczął się miotać między pracami, kłócić z kolegami, tracić przyjaciół jednego po drugim. Dotychczasowy schemat zawiódł — wykształcone kobiety już nie poddawały się jego wyrafinowanym manipulacjom.
Po miesiącu próbował skontaktować się z Anną, zostawiając kilka wiadomości głosowych.
— Anno, tu Michaił. Słuchaj, rozumiem, że między nami wszystko się skończyło, ale po co nakłaniasz inne kobiety przeciwko mnie? — jego głos brzmiał zirytowanie. — Olga powiedziała, że z nią rozmawiałaś. Co to za przedszkole? Przecież jesteśmy dorośli.
Anna nie odpowiedziała na pierwszą wiadomość. Druga przyszła tydzień później:
— Wiesz, Aniu, może rzeczywiście w czymś się myliłem. Może warto się spotkać i porozmawiać? Tęsknię za naszymi rozmowami, za twoim rozumem. Rozumiesz, takich jak ty już nie ma.
I trzecia, jawnie wściekła:
— Słusznie, że się rozstaliśmy! Stałaś się zgorzkniałą feministką, która nie potrafi poukładać własnego życia i psuje innym! Olga była głupia, że ci uwierzyła. Ale jeszcze się przekona, jaki błąd popełniła!
Ostatni raz zobaczyła Michaiła w supermarkecie pół roku po rozstaniu. Wyglądał postarzały, zagubiony, w jego oczach była jakaś bezradność. Zauważywszy ją, próbował podejść, ale Anna spokojnie przeszła obok, nawet nie zwalniając kroku.
— Anno, poczekaj! — krzyknął za nią. — Naprawdę nie możemy porozmawiać jak ludzie?
Odwróciła się i spojrzała na niego spokojnym wzrokiem:
— Michaił, nie mamy wspólnych tematów do rozmowy. Życzę ci, żebyś odnalazł siebie i przestał szukać winnych własnych niepowodzeń.
— Stałaś się tak twarda… — mruknął.
— Nie — odpowiedziała spokojnie Anna. — Stałam się uczciwa. I to wielka różnica.
Gra w niszczenie zakończyła się na zawsze.
