– Zamieńcie się z bratem, on ma rodzinę, a wam taki duży apartament niepotrzebny! – nalegała matka.
– Zamieńcie się z bratem, on ma rodzinę, a wam taki duży apartament po prostu niepotrzebny! – Maria Wiktorowna energicznie mieszała rozpuszczalną kawę, nie patrząc na syna.
Andriej oderwał się od telefonu. Z sąsiedniego pokoju dobiegał łomot bajek i pisk dzieci. Powietrze było przesiąknięte zapachem smażonej ryby – matka przygotowywała mintaja dla wnuków.
– Mamo, serio? – wydusił w końcu.
– A co takiego? – Maria Wiktorowna podniosła na niego oburzony wzrok. – Kirjuszy z Lenoczką i trójką dzieci w kawalerce jest ciasno, a wy we dwoje mieszkacie w trzech pokojach. To przecież logiczne!
Andriej otworzył usta, żeby odpowiedzieć, ale z korytarza rozległ się huk – sądząc po dźwięku, przewiesiła się wieszaka.
– Baaabciu! – wrzasnął dziecięcy głos. – Timka mnie popchnął!
Maria Wiktorowna zerwała się i pobiegła rozdzielać wnuki, rzucając przez ramię:
– Pomyślcie z Olgą. Po rodzinie tak byłoby w porządku!
Wieczorem Andriej stał pośrodku swojej kuchni – przestronnej, jasnej, z nowym zestawem w kolorze cappuccino – i próbował ogarnąć to, co usłyszał. Olga przygotowywała kolację, krojąc warzywa do sałatki.
– Znowu ona? – zapytała żona, nie odwracając się.
– Teraz już wprost proponuje zamianę mieszkań.
Nóż zastygł w powietrzu. Olga powoli się odwróciła.
– Z Kirillem? Naszą trójkę na ich kawalerkę?
– Dokładnie.
Andriej usiadł przy stole i potarł skronie. Miał czterdzieści dwa lata, ale w takich momentach czuł się jak starzec. Historia z bratem ciągnęła się przez całe jego świadome życie.
Kirill urodził się, gdy Andriej miał trzynaście lat. Późne, wymodlone, długo wyczekiwane dziecko – matka urodziła go w wieku czterdziestu lat po wieloletnich staraniach. Andriej pamiętał, jak dom zmienił się wraz z pojawieniem się niemowlaka. Wcześniej mama sprawdzała mu lekcje, tata zabierał na ryby. Potem zostały tylko krzyki niemowlęcia, nieskończone pieluchy i słowa: „Andriusz, jesteś duży, poradzisz sobie sam”.
Radził sobie. Odrabiał lekcje, przygotowywał sobie śniadania, prał szkolny mundurek. Na jego studniówce rodzice siedzieli z nieobecnymi minami – czteroletni Kirjusza zachorował na ospę wietrzną i przejmowali się, jak on tam bez nich.
Na ślubie Andrieja i Olgi dziesięć lat temu historia się powtórzyła. Rodzice przyszli, dali kopertę z pięcioma tysiącami rubli i cały wieczór dyskutowali, na jaki uniwersytet pójdzie Kirill.
– Wiesz, co najbardziej boli? – powiedział wtedy Andriej żonie po przyjęciu. – Nawet nie zauważyli, jakie masz piękne sukienkę.
Olga objęła go i nic nie odpowiedziała. Co tu mówić?
Kolejne lata Andriej i Olga budowali swoje życie sami. Odkładali z każdej pensji, rezygnowali z wakacji, dorabiali wieczorami. Po trzech latach uzbierali na wkład początkowy. Mieszkanie trafiło się w nowym bloku – gołe ściany, betonowa podłoga, widok na ugór.
– Ale nasze – powiedziała wtedy Olga, obejmując męża pośrodku pustego pokoju.
Remont robili sami. Andriej nauczył się kłaść panele z filmików na YouTube, Olga opanowała tapetowanie. Na rynku budowlanym godzinami wybierali płytki do łazienki.
– Beżowa jest nudna! – upierała się Olga.
– A niebieska niepraktyczna! – ripostował Andriej.
W końcu kupili szarą ze wzorem – kompromis, z którego potem się śmiali.
Parapetówkę zorganizowali po roku. Przyjaciele byli zachwyceni, wypytywali, robili zdjęcia na tle kuchni. Rodzice Andrieja przyszli na pół godziny.
– Pokoiki trochę małe – zauważyła Maria Wiktorowna, oglądając sypialnię. – U Kirjuszy w akademiku numer większy.
– Mamo, to jest trzypokojowe mieszkanie – odpowiedział zmęczony Andriej.
– No nie wiem, co wy tu pomierzyliście. Jak dla mnie – kurnik.
W tym czasie Kirill studiował na uczelni, którą opłacali rodzice, zaciągając kredyty. Na trzecim roku przyprowadził do domu Lenę – cichą dziewczynę z prowincji. Po trzech miesiącach okazało się, że Lena jest w ciąży.
Wesele urządzili huczne – Maria Wiktorowna pożyczyła pieniądze od wszystkich znajomych. Andrieja i Olgę nawet nie zapytano, czy przyjdą – po prostu postawiono ich przed faktem. Na kawalerkę dla młodych rodzice wzięli kolejny kredyt.
– Niech im pomogą – powiedziała wtedy Olga. – Co nam do tego?
Ale jednak coś było. Maria Wiktorowna zaczęła dzwonić częściej. Opowiadała nie tyle o wnukach, co o tym, jak ciężko Kirillowi, jak małe mają mieszkanie, jak brakuje pieniędzy.
– Coś knuje – powiedziała pewnego razu Olga po kolejnym telefonie teściowej.
Andriej machnął ręką, ale niepokój zakradł się i do niego.
W niedzielę Kirill z rodziną przyjechał „w gości” bez uprzedzenia. Trójka dzieci – siedem, pięć i dwa lata – wpadła do mieszkania jak huragan. Najstarszy od razu pobiegł do pokoju, gdzie Andriej urządził sobie gabinet, i zaczął z półek zrzucać książki. Średnia dziewczynka znalazła w przedpokoju zabawkowy jeździk – Olga kupiła go dla córeczki sąsiadki na urodziny – i zaczęła na nim jeździć po korytarzu. Najmłodszy rozmazał czekoladę po kanapie.
– Kirill, może byś ich przypilnował? – poprosiła Olga, próbując zetrzeć plamę.
– Daj spokój, dzieci przecież! – machnął ręką Kirill, rozsiadając się w fotelu. – No, to wy tu macie pałac! Co innego normalna powierzchnia!
Lena siedziała po cichu w kuchni i piła herbatę. Przez dwie godziny wizyty wypowiedziała może z dziesięć słów.
Kiedy jeździk pękł na pół pod ciężarem najstarszego syna Kirilla, Andriej nie wytrzymał:
– Koniec, zbierajcie się. Mamy dziś jeszcze sprawy.
– Jakie sprawy w niedzielę? – zdziwił się brat.
– Ważne.
Kirill się obraził, ale wyszedł. Wieczorem, jak w zegarku, zadzwoniła Maria Wiktorowna.
– No przecież widzieliście, jak im ciężko! – zaczęła bez wstępów. – Troje dzieci w jednym pokoju! Czy nie po rodzinie byłoby się podzielić?
– Mamo, podzielić się czym? – zapytał zmęczony Andriej.
– No jak to czym? Metrażem! Wy macie trzy pokoje na dwoje, oni kawalerkę na pięcioro. Zamieńcie się i wszyscy będą szczęśliwi!…
Andriej rozłączył się, nie żegnając.
„Naradę rodzinną” wyznaczono na następną sobotę. Maria Wiktorowna nalegała, by przyszli wszyscy. Przy kuchennym stole siedzieli już wszyscy: rodzice, Kirill z Leną. Dzieci biegały po mieszkaniu, ale nikt nie zwracał na nie uwagi.
– A więc – zaczęła uroczyście Maria Wiktorowna – zebraliśmy się, by omówić ważną kwestię. Kirill z rodziną potrzebuje normalnego mieszkania. Andriej z Olgą mają zbędną przestrzeń życiową. Proponuję uczciwą zamianę – wy przeprowadzacie się do kawalerki, oni do waszej trójki. Wszystko sprawiedliwie, bo przecież oni mają dzieci.
Zapadła cisza. Olga ścisnęła dłoń Andrieja pod stołem.
– Sprawiedliwie? – powtórzył powoli Andriej. – Mamo, ty naprawdę uważasz, że to sprawiedliwe?
– A co w tym niesprawiedliwego? Trzeba pomagać bliskim!
Andriej wstał. Krzesło zaskrzypiało po linoleum.
– Wiesz, mamo, czterdzieści lat milczałem. Ale wystarczy. Kiedy potrzebowałem pomocy przy lekcjach – wy niańczyliście Kirilla. Kiedy zdawałem na uniwersytet – byliście zajęci jego przedszkolem. Na mój ślub przyszliście na pół godziny, za to dla niego władowaliście się po uszy w długi. Ja niczego nie proszę. Nigdy nie prosiłem.
Z Olgą sami zbudowaliśmy nasze życie, sami kupiliśmy mieszkanie, sami zrobiliśmy remont. A teraz chcecie, żebyśmy oddali rezultat naszej pracy temu, kto przywykł żyć cudzym kosztem?
– Jak ci nie wstyd tak mówić o bracie! – wybuchła Maria Wiktorowna.
– Mówię prawdę. Kirill to dorosły facet z trójką dzieci. Jeśli nie potrafi ich utrzymać – to jego problem, nie nasz. Nie zamierzamy zamieniać naszego mieszkania na żadną kawalerkę. Kropka.
– Andriucha, co ty? – odezwał się Kirill. – Przecież jesteśmy rodziną!
– Rodziną? – Andriej odwrócił się do brata. – Kiedy ostatnio interesowałeś się moim życiem? Wiesz, gdzie pracuję? Czym się interesuję? Jak mają na imię moi przyjaciele? Dla ciebie istnieję tylko jako źródło korzyści. Najpierw były pieniądze „na pożyczkę”, których nigdy nie oddałeś. Teraz mieszkanie. Co dalej?
Maria Wiktorowna otwierała i zamykała usta jak ryba na brzegu. Nikołaj Pietrowicz, który cały czas milczał, odchrząknął:
– Może rzeczywiście, Masza… Niedobrze tak…
– Co, wszyscy przeciwko mnie?! – wrzasnęła Maria Wiktorowna. – Ja się troszczę o rodzinę!
– Nie, mamo – powiedział cicho Andriej. – Ty troszczysz się tylko o jednego swojego syna. A ja dla ciebie wciąż jestem trzynastoletnim chłopcem, który „sam sobie poradzi”. Cóż, poradziłem sobie. I dalej sobie poradzę. Bez was.
Ujął Olgę za rękę.
– Chodźmy do domu.
Wyszli przy akompaniamencie krzyków Marii Wiktorowny o niewdzięczności i bezduszności. W windzie Olga mocno objęła męża.
– Jestem z ciebie dumna.
– Powinienem był powiedzieć to dawno.
Kolejne tygodnie minęły w błogiej ciszy. Maria Wiktorowna dzwoniła kilka razy – to płakała w słuchawkę, to groziła przekleństwami, to próbowała wzbudzić litość. Andriej odpowiadał sucho i uprzejmie: „Mamo, wszystko omówiliśmy. Decyzja jest ostateczna”.
Potem telefony ustały. Od wspólnych znajomych Andriej dowiedział się, że rodzice próbują sprzedać działkę, żeby pomóc Kirillowi w powiększeniu metrażu. Wzruszył ramionami – ich wybór.
– Nie żałujesz? – zapytała kiedyś Olga.
– Czego? Że postawiłem ich na miejscu? Nie. Żałuję tylko, że nie zrobiłem tego wcześniej.
Minęło pół roku. Lutowy wieczór. Za oknem zamieć, a w kuchni Sokołowów ciepło i przytulnie. Olga czytała książkę, podkulona w fotelu. Andriej kończył projekt do pracy przy laptopie. Na parapecie spał kot – zabrany miesiąc temu spod klatki, wychudzony i przemarznięty.
– Herbaty? – zapytała Olga.
– Daj.
Wstała, włączyła czajnik. Na lodówce wisiały magnesy z ich podróży – Kazań, Soczi, Królewiec. Każde wakacje mogli sobie teraz pozwolić, gdy już nie trzeba było „pożyczać” pieniędzy krewnym.
– Wiesz, czasem myślę – powiedziała Olga, nalewając herbatę – nasze mieszkanie to przecież nie tylko metry kwadratowe. To nasza twierdza, nasza praca, nasza historia. Każde zadrapanie na parkiecie, każda półeczka – wszystko nasze, zapracowane, wywalczone.
– I nikt nie ma prawa na to rościć pretensji – zgodził się Andriej.
Telefon milczał. Kirill z rodziną, podobno, wciąż mieszkał w kawalerce. Rodzice sprzedali działkę, ale pieniędzy starczyło tylko na spłatę części kredytów. Maria Wiktorowna już nie dzwoniła.
– Smutne trochę – powiedział Andriej, patrząc w okno na padający śnieg. – Chciałoby się normalnej rodziny. Ale…
– Ale normalna rodzina to ta, którą tworzymy sami – dokończyła Olga. – My ją mamy. My dwoje. I Barsik.
Kot uchylił jedno oko, jakby potwierdzając jej słowa.
Andriej uśmiechnął się i objął żonę. Za oknem szalała zamieć, ale w ich małej twierdzy było ciepło. I to ciepło stworzyli sami, własnymi rękami, nie cudzym kosztem.
Cudzego szczęścia cudzym kosztem się nie buduje – tej prostej prawdy Maria Wiktorowna nigdy nie zrozumiała. A Andriej z Olgą znali ją na pamięć.
