— Tak, mam teraz osobne mieszkanie. Nie, teściowa tu nie zostanie. Tak, nawet „na parę dni”. Mam już dość waszych „rodzinnych zasad”!
Jelena Pawłowna pojawiła się w kuchni tak, jakby zamierzała ratować ojczyznę. Drzwiczki szafki trzasnęły, naczynia zadźwięczały.
— Ty chyba już kompletnie przestałaś się wstydzić? Szampon za osiemset rubli?! To co, złote mydło? Ty rozumiesz, jakie to pieniądze? Chcesz luksusu — kupuj za swoją pensję!
Mirosława nawet się nie odwróciła. Ręce zanurzone w pianie, talerze błyszczą, a w plecy wchodzi lodowata fala irytacji.
— To mój szampon, Jeleno Pawłowno. Kupiłam za swoje pieniądze. Moje, nie pańskie.
— Aha, twoje… — przeciągnęła teściowa z takim jadem, że można by zdezynfekować ranę. — A mieszkanie czyje? Meble czyje? Gaz kto opłaca? Mój Sierioża! A ty — królowa, widzisz. Nawet szmaty do ręki nie weźmiesz.
— Ja, proszę pani, właśnie mam szmatę w rękach — syknęła Mirosława przez zaciśnięte zęby. — Widać?
— Nie pyskuj mi! Trzydzieści lat w szkole przepracowałam, żeby coś takiego znosić!
— A ja mam trzydzieści lat — i dopiero zaczynam rozumieć, ile niepotrzebnego znoszę. Dziękuję za lekcję.
Jelena Pawłowna fuknęła, wypełniając kuchnię zapachem jaśminu i własnej urazy, i wyszła.
Mirosława została przy zlewie. Woda leciała, palce stygnęły, a w środku zaciskał się twardy, kłujący węzeł. Sześć lat. Sześć lat tego — drobnego, ale codziennego upokarzania. Teściowa, która — gdyby mogła — notowałaby w zeszycie, ile minut synowa siedziała i w którą stronę patrzyła.
Siergiej wtedy, na początku, był inny. Miękki, prawie nieśmiały, jakby z zupełnie innej rodziny. Mówił, że mieszka z mamą tymczasowo, dopóki nie poukłada spraw. Rok. Dwa. I pieniądze jakoś zawsze się znajdowały — ale na samochód, na kurtkę, na remont „maminej” kuchni, na wyjazd do Soczi „z mamą”. Na mieszkanie — nigdy.
Wyjęła z lodówki mineralną, otworzyła, usiadła przy stole. Pić nie piła, palić nie paliła, ale czasem, po takich wieczorach, chciało się wszystkiego naraz.
Siergiej przyszedł późno, jak złodziej. Reklamówka z „Piatioroczki”, puszka piwa, spojrzenie, jakby liczył, że w lodówce znajdzie gotowanego kurczaka z dodatkami.
— Jadłaś? — zapytał, nie odwracając się.
— Tak. Z pańską mamą pokłóciłyśmy się na pierwsze, drugie i kompot. Bardzo sycące.
Skrzywił się, usiadł, otworzył piwo. Milczał.
— Mir, nie zaczynaj znowu.
— Ja nie zaczynam. Ja kończę. Mam dość. To nie życie, tylko jakiś pedagogiczny zjazd w sprawie „reedukacji synowej”.
— No wiesz przecież, jaka jest mama. Jej nie da się zmienić. Trzeba po prostu wytrzymać…
— Wytrzymać? Do czterdziestki? Aż nasze dziecko będzie słyszało, jak babcia nazywa jego matkę „darmozjadem”? Albo aż ja wyskoczę przez okno?
Zamilkł. Znowu. Jego ulubiona strategia — być fizycznie, znikać emocjonalnie.
— Chcesz, pogadam z nią…
Mirosława zaśmiała się cicho, ale tak, że aż drgnął.
— Ty? Ona wsadzi cię na miejsce jednym zdaniem. Twoje „mamusia, przestań” brzmi jak „mamusia, nalej zupki”. Ona we mnie nie widzi człowieka. A w tobie — mężczyzny.
— Przesadzasz.
— Nie, Sierioż, to ty się uginasz. Różnica jest zasadnicza.
Lodówka cyknęła, jak arbitr.
— Jutro biorę wolne. Jadę do notariusza. Przyszło pismo: dziadek zmarł, zostawił mi mieszkanie w Siergijew Posadzie. Jeśli to prawda — przeprowadzam się. Sama. Chcesz — przyjedź. Ale bez mamy. Nigdy więcej.
— Żartujesz?
— Nie. Ale jeśli wolisz, możemy urządzić rodzinny wieczorek u notariusza — herbatka, spadek. Tylko tym razem to ja jestem gospodynią. I szampon będzie kosztował tyle, ile ja zdecyduję.
Siergiej patrzył, jakby pierwszy raz zobaczył w niej żywą istotę. Nie pomocnicę mamy, nie pośredniczkę w sprawach rodzinnych — kobietę, która może odejść.
— Ty zwariowałaś, Mir! Wyjechać tam, sama? A ja?
— Możesz pojechać. Ale pod warunkiem: mama nie jedzie. Ani na jeden dzień. Ani „pomieszkać, dopóki remont”. Tylko my. Albo ja sama.
— Stawiasz mnie przed wyborem między żoną a matką?
— Nie. Sam się tam postawiłeś, sześć lat po cichu połykając, jak nazywała mnie „darmozjadem”.
Odwrócił się do okna. Szła sąsiadka z śmieciami. Wszystko wyglądało zwyczajnie, poza tym, że w jego życiu właśnie coś pękało.
— Nie róbmy gwałtownych ruchów. Może tam w ogóle nie ma mieszkania… Pojedziemy, zobaczymy. A potem wrócimy.
— Nie. Ja tam zacznę od nowa.
— Od nowa? Sama? Bez pracy? Myślisz, że ktoś na ciebie czeka?
— Sierioż, ty zawsze byłeś miękki. Ale teraz jesteś po prostu tchórzem. A ja już się nie boję. Nie chcę zestarzeć się w trzypokojowym mieszkaniu z twoją mamą, która codziennie przypomina mi, że jestem zbędna.
Już otworzył usta, żeby coś powiedzieć — i wtedy, jak na zawołanie, rozległo się pukanie do drzwi.
— Otwórz! To ja! — głos za drzwiami był tak znajomy, że nie miało sensu z nim dyskutować.
Mirosława spojrzała na męża.
— Sam mówiłeś: nie ruszaj mamy. To proszę, idź i załatw to.
Niechętnie wstał, sięgnął do zamka, przekręcił.
— A czemu to zamykacie drzwi, jak przed wrogami? Albo może już przede mną się chowacie? — Jelena Pawłowna weszła do mieszkania jak dyrektorka teatru na generalnej próbie. — Sierioża, kupiłam twoje ulubione. Ragout z wątróbki, pamiętasz? A tu u was chyba święto — czajnik gwizda. Mirosława, czemuś ty taka?
— Pakuję się — odparła krótko. — Wyjeżdżam do Siergijewa Posadu. Na zawsze.
Reklamówka w rękach teściowej opadła, jak ryba na słońcu.
— Co?! Po co niby?!…
— Mam tam teraz mieszkanie. Po dziadku. I zaczynam wszystko od nowa. Bez… — zacięła się, przełknęła ślinę, — bez presji.
— A Sierioża? Pomyślałaś o nim? On będzie pracował, a ty będziesz się tam lenić na piecu? Albo sąsiadów kusić, póki mąż haruje w Moskwie?!
Mirosława zamknęła oczy. Ręce drżały, ale głos brzmiał pewnie:
— Pomyślałam o sobie. Pierwszy raz od sześciu lat.
— Ty… — Jelena Pawłowna zrobiła krok do przodu, i wtedy stało się coś niewiarygodnego — Siergiej stanął między nimi.
— Dość, mamo.
Obie zamarły.
— Co powiedziałeś?
— Dość. Nie naciskaj. Nie krzycz. Nie obrażaj. Ona wyjeżdża — i może to dobrze. Nie wiem. Ale mam dość bycia między wami.
— Czyli ty ją popierasz?! Ona niszczy rodzinę! — głos matki przeszedł w pisk.
— Mamo, my już dawno nie mamy rodziny. My po prostu od dawna żyjemy z przyzwyczajenia.
Odwrócił się do Mirosławy.
— Jeśli chcesz, pojadę z tobą. Jeśli nie — zrozumiem.
Skinęła głową:
— Nie chcę. Dopóki nie dorośniesz.
Rano Mirosława stała na peronie. Plecak, torba z dokumentami, paczka listów po dziadku. Serce rwało się, ale ręce trzymały pewnie.
Siergiej nie przyjechał. Nie zadzwonił. Jelena Pawłowna pewnie ugotowała kaszę, jak zawsze o ósmej, i ze złością prychnęła, kiedy syn odmówił jedzenia.
Pociąg podjechał i Mirosława weszła do wagonu. Zrobiła krok w nowe życie.
Teraz stała na balkonie swojego nowego mieszkania — stary blok, odłażące płytki, ale widok na klasztorne kopuły. W Sergijew Posad wiosna pachniała czeremchą i świeżą ziemią.
Mieszkała tu już dwa tygodnie. Spała źle, ale budziła się wcześnie — i pierwszy raz od wielu lat czuła: jest u siebie. U siebie.
Mieszkanie okazało się lepsze, niż się spodziewała: dwupokojowe z balkonem, solidne, choć umeblowane jak w latach 80. Zwinęła dywany, wyrzuciła szafki, zdjęła portret Breżniewa z gwoździa. W kuchni elektryczny czajnik buczał jak samolot, ale woda się w nim gotowała — i smakowała jak wolność.
Pierwszy tydzień — tylko spała i piła kawę. Drugi — dzwoniła po pracodawcach. Znalazła się szkoła w sąsiedniej dzielnicy, szukali nauczycielki języka rosyjskiego. Wczoraj wzięła pierwszą uczennicę na korepetycje.
Siergiej nie dzwonił. Wcale. Zniknął, jakby go nigdy nie było. I najgorsze było to, że było jej wszystko jedno.
W trzecim tygodniu telefon zawibrował.
— Halo?
— To ja — zmęczony, cichy głos. — Siergiej.
Milczała.
— Pomyślałem… Może niepotrzebnie tak od razu wyjechałaś? Przecież tyle lat razem…
— Od razu? — uśmiechnęła się krzywo. — A gdy twoja mama rzuciła we mnie kapciem, bo chciałam mieć dzieci — to jak było? Delikatnie?
Westchnął.
— Wiedziałaś, jaka jest… Ciężko przeżywała śmierć ojca.
— A ja ciężko przeżywałam brak wsparcia. I wiesz, Sierioż, zrozumiałam: całe życie żyłam w cudzym domu. A teraz — w swoim. Choć obdrapanym, choć bez ciebie, ale swoim. I jest mi spokojnie.
Pauza.
— Chciałem przyjechać. Zobaczyć mieszkanie. Zobaczyć ciebie. Może jeszcze da się coś uratować.
— Przyjedź. Ale sam. Bez mamy. I mieszkania nie zobaczysz — ono nie jest dla gości. Ono jest dla mnie.
— Stałaś się okrutna.
— Nie, Sierioż. Po prostu przestałam być wygodna.
Wieczorem jednak przyjechał. Z pudełkiem czekoladek i miną uczniaka przyłapanego na paleniu.
— Mogę wejść?
— Nie. Ale pogadać możemy. Na ławce. Pięć minut.
Usiedli. Miętosił pudełko jak talizman.
— Tęsknię. Tam wszystko jakieś… nie takie bez ciebie…
— Sierioż, tęsknisz nie za mną, tylko za tym, że chroniłam cię przed twoją matką i przed życiem. Wyjechałam nie dlatego, że cię nienawidziłam, tylko dlatego, że pokochałam siebie.
Opuścił głowę.
— Mógłbym spróbować wszystko zmienić.
— Za późno. Ja już zmieniłam wszystko sama.
Wstał, odszedł kilka kroków, wrócił:
— A jeśli jednak się odważę? Powiem mamie „dość”? Dasz szansę?
Patrzyła długo. Potem uśmiechnęła się.
— Dam. Ale tylko jeśli zrozumiesz: będziesz mieszkał nie z żoną, która pomaga twojej mamie, lecz z kobietą, która ma mieszkanie, pracę, wolność i godność. Udźwigniesz to?
Skinął — niepewnie.
Zamknęła drzwi. W piersi miała lekkość. Już nikt jej nie złamie.
Miesiąc później złożyła wniosek o rozwód. Siergiej nie przyjechał. Przysłał tylko dokumenty i karteczkę: „Miałaś rację. Wybacz”.
Włożyła dokumenty do teczki obok dyplomu. Jako przypomnienie: dała radę, zdecydowała się, uratowała się.
